Niemcy

Powierzchnia: 357,0 tys. km2
Ludnosc: 84 068 tys. mieszk.
Stolica: Berlin

Historia:
Germanskie plemiona, zamieszkujace obszar dzisiejszych Niemiec zostaly miedzy 55 a 53 r. p.n.e. pokonane przez Juliusza Cezara. Po upadku Rzymu tereny Niemiec zachodnich zajete zostaly przez Franków, zas na obszar obecnych Niemiec Wschodnich naplyneli ze wschodu Slowianie. W 800 r. wladca Franków – Karol Wielki koronowal sie na cesarza. W 843 r. (po traktacie w Verdun) imperium Karola rozpadlo sie, a jego wschodnia czesc dala poczatek Niemcom. W 962 r. Otto I koronowal sie na cesarza rzymskiego narodu niemieckiego (I Rzesza Niemiecka). Od XIII w., pomimo istnienia nadrzednej wladzy cesarskiej, panstwo rozbite bylo na dziesiatki malych organizmów panstwowych. W XVI w. Niemcami wstrzasnely wojny religijne, w wieku XVII wojna trzydziestoletnia (1618-1648) spowodowala smierc okolo 1/3 ludnosci kraju. Na poczatku XVIII w. na najwieksza potege Niemiec wyrosly Prusy, które po odebraniu Austrii Slaska, okrojeniu Polski w kolejnych trzech rozbiorach (1772-1795), zajely na poczatku XIX w. znaczne obszary w Niemczech zachodnich. W 1806 r. Napoleon doprowadzil do likwidacji I Rzeszy. Po wojnie prusko-francuskiej, zwyciescy Prusacy proklamowali utworzenie Cesarstwa Niemieckiego (1871). I wojna swiatowa przyniosla kleske Niemiec i znaczne okrojenie terytorium panstwa a takze wysokie i obliczone na wiele lat kontrybucje, które Niemcy mialy wyplacac panstwom zwycieskim. W wyniku rewolucji listopadowej 1918 r. powstala tzw. Republika Weimarska. Kres Republice Weimarskiej przynioslo przejecie rzadów przez Adolfa Hitlera w 1933 r. Hitler stopniowo odrzucal postanowienia traktatu wersalskiego, wszedl w sojusz z Wlochami i Japonia, ograniczyl wolnosci obywatelskie, rozpoczal przesladowania skierowane przeciwko Zydom i przeciwnikom politycznym i - jako przywódca (Führer) - skupil w swym reku pelnie wladzy. Po zajeciu Austrii (Anschluss 1938) i Czechoslowacji (marzec 1939), Hitler zaatakowal Polske (wrzesien 1939), rozpoczynajac tym samym II wojne swiatowa. Po zwyciestwach Niemiec w ciagu pierwszych czterech lat wojny, w 1943 r. nastapilo przelamanie przewagi Niemców. 8 maja 1945 r. Niemcy podpisaly Akt Kapitulacji. W wyniku wojny Niemcy utracily swe wschodnie terytoria na rzecz Polski i ZSRR, zas same popadly w zaleznosc od czterech mocarstw okupacyjnych. W 1948 r. miala miejsce radziecka blokada Berlina, która mocarstwa zachodnie przelamaly organizujac most powietrzny. W 1949 r. w strefie okupacyjnej USA, W. Brytanii i Francji utworzono RFN (od 1955 r. w NATO, od 1958 r. w EWG), na terenie Niemiec Wschodnich zaleznych od ZSRR utworzono NRD (od 1949 r. w RWPG, od 1955 r. w Ukladzie Warszawskim). W 1961 r. Berlin zostal podzielony murem. Dzieki pierestrojce Gorbaczowa w ZSRR i Jesieni Ludów w krajach Europy srodkowej stalo sie mozliwe przeprowadzenie na Wschodzie wolnych wyborów (marzec 1990 r.), zas 3 pazdziernika 1990 r. nastapilo zjednoczenie Niemiec.

Ludnosc:
Ludnosc: 84 068 tys. mieszk.
Gestosc zaludnienia: 236 osób/km2
Przyrost ludnosci: 0,5%
Glówne miasta: Berlin (3475 tys. mieszk.), Hamburg (1702 tys. mieszk.), Monachium (1256 tys. mieszk.), Kolonia (963 tys. mieszk.), Frankfurt nad Menem (660 tys. mieszk.), Essen (622 tys. mieszk.), Dortmund (602 tys. mieszk.), Stuttgart (595 tys. mieszk.), Düsseldorf (575 tys. mieszk.), Brema (552 tys. mieszk.), Duisburg (536 tys. mieszk.), Hanower (525 tys. mieszk.), Norymberga (499 tys. mieszk.)
Jezyki: niemiecki (urzedowy), jezyki mniejszosci narodowych
Religie: protestantyzm: 35%, katolicyzm: 34%, islam: 3%, judaizm
Sklad etniczny: Niemcy: 93%, Turcy: 2%, Wlosi, Austriacy, Chorwaci, Polacy, Luzyczanie, Fryzowie, Dunczycy

Gospodarka:
Produkt krajowy PKB: 2 431 mld USD
Produkt krajowy na 1 mieszk.: 27 420 USD
Eksport: 512,8 mld USD
Import: 444,5 mld USD
Inflacja: 2%
Bezrobocie: 10%
Glówne produkty przemyslowe: srodki transportu, sprzet elektroniczny, stal, maszyny i urzadzenia, statki, tworzywa sztuczne, nawozy sztuczne, materialy budowlane, zywnosc, odziez, chemikalia, produkty gumowe, produkty petrochemiczne
Glówne produkty rolne: ziemniaki, pszenica, zyto, jeczmien, owies, buraki cukrowe, warzywa, chmiel, tyton, owoce
Górnictwo: wegiel kamienny i brunatny, sól, ruda zelaza, olów, srebro, cynk, siarka, ropa naftowa, gaz ziemny, uran, kamien budowlany

Turystyka:
Przyjazdy: 13,8 mln osób
Przychód z turystyki: 12,3 mld USD

Polityka:
Ustrój: republika parlamentarna
Prezydent: Johannes Rau
Kanclerz: Gerhard Schröder
Parlament: Bundestag (662 deputowanych) i Bundesrat (68 czlonków)
Glówne partie polityczne: Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (SDP), Partia Wolnych Demokratów (FDP), Unia Chrzescijansko-Demokratyczna (CDU), Partia Demokratycznego Socjalizmu (PDS), Unia Chrzescijansko-Spoleczna (CSU), Sojusz 90
Przynaleznosc do organizacji: ONZ, OECD, NATO, Unia Europejska, Unia Zachodnioeuropejska, Rada Europy, Organizacja Bezpieczenstwa i Wspólpracy w Europie, Umowa z Schengen

Miasta:
Berlin:
Stolica Niemiec i miasto wydzielone o statusie landu (3475 tys. mieszk.); wielki osrodek przemyslu, kultury, miedzynarodowe centrum finansowe, wazny osrodek teatru i filmu (prestizowy Miedzynarodowy Festiwal Filmowy) miasto, któremu kolorytu dodaja liczne, funkcjonujace tu subkultury. Poczatki miasta datowane sa na XII w., gdy u stóp dawnego slowianskiego grodu wybudowano pierwsza osade. W 1470 r. Berlin stal sie rezydencja brandenburskich ksiazat z dynastii Hohenzollernów. Po koronacji Fryderyka I na króla (1701), miasto stalo sie stolica Królestwa Prus, co przyczynilo sie do jego szybkiego rozwoju. Wiek XIX przyniósl gwaltowne uprzemyslowienie, utworzenie wielu instytucji kulturalnych i naukowych oraz dynamiczna rozbudowe metropolii. W 1871 r., po zjednoczeniu Niemiec z inicjatywy Prus, Berlin stal sie stolica cesarstwa. Po I wojnie swiatowej, przylaczajac do miasta dziesiatki okolicznych miejscowosci, powolano do zycia nowy twór administracyjny, zwany Wielkim Berlinem. Po dojsciu Hitlera do wladzy (1933) planowano przemianowac nazwe miasta na Germanie, która miala stac sie stolica calego swiata. Pod koniec II wojny swiatowej mialy miejsce liczne bombardowania alianckie i zaciekle walki o miasto. Kapitulacja III Rzeszy rozpoczela okres podzialu miasta na 4 strefy. W 1948 r. Rosjanie podjeli próbe podporzadkowania sobie calego miasta, w wyniku czego wieksza, zachodnia czesc miasta (amerykanska, brytyjska i francuska strefa okupacyjna) stala sie (w 1949 r.) samodzielnym krajem zwiazkowym Niemiec Zachodnich, pod nazwa Berlin Zachodni. W tym czasie wschodnia czesc miasta stala sie stolica Niemieckiej Republiki Demokratycznej, powstalej na obszarze podleglym ZSRR. W 1953 r. w Berlinie Wschodnim mialy miejsce krwawo stlumione protesty o podlozu politycznym i ekonomicznym. Podzial miasta przypieczetowalo zbudowanie latem 1961 r. 160-kilometrowego muru, który mial podzielic miasto na kolejne 30 lat. Po “Jesieni Ludów” w Europy srodkowej stalo sie mozliwe zburzenie Muru i zjednoczenie miasta, co nastapilo 9 listopada 1989 r. W 1990 r. Berlin stal sie na powrót stolica zjednoczonych Niemiec. Przenoszenie instytucji panstwowych z Bonn ma zakonczyc sie w 2000 r. Dzis miasto, pospiesznie przygotowujace sie do pelnienia nowej roli, jest najwiekszym placem budowy Europy. Berlin nie moze równac sie pod wzgledem klasy zachowanych zabytków i urody swych dzielnic z wieloma innymi miastami Niemiec, jednak bogata oferta muzeów, galerii i niezwykle zróznicowane zycie nocne czyni z niego miejsce niewatpliwie godne poznania. Symbolem miasta jest polozona w centrum Brama Brandenburska, wzorowana na atenskich propylejach. Nieopodal znajduje sie budynek Reichstagu – dawnej siedziby wladz cesarstwa i Republiki Weimarskiej. Na zachód od obu budowli rozciaga sie Tiergarten, niegdys teren polowan monarchów, obecnie park krajobrazowy, w centrum którego stoi Kolumna Zwyciestwa (Sigessäule), przypominajaca zwyciestwo w wojnie Prus z Francja w 1870 r. W centrum dawnego Berlina Zachodniego znajduje sie XIX-wieczny kosciól Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche – zrujnowana czesciowo pamiatka wydarzen z 1945 r. Najwieksza zabytkowa budowla zachodniej czesci miasta jest Schloß Charlottenburg – imponujacy palac barokowy w otoczeniu rozleglego parku, wzniesiony w I polowie XVIII w. przez Fryderyka I dla jego zony Zofii Szarlotty. Dzielnica Kreuzberg jest zamieszkana przede wszystkim przez przedstawicieli alternatywnych subkultur i mniejszosci narodowych. We wschodniej czesci miasta na uwage zasluguje aleja Unter den Linden (Pod Lipami) z ocalalymi resztkami XVIII-wiecznej zabudowy. Nieopodal alei znajduja sie dwie blizniacze katedry z XVIII w. - Deutscher Dom i Französicher Dom, oraz równiez XVIII-wieczna Sankt-Hedwig-Katedrale, poswiecona patronce Berlina sw. Jadwidze. Na Wyspie Muzeów (Museumsinsel) stoi katedra berlinska (Berliner Dom), ozdobiona licznymi kopulami. Dalej w kierunku wschodnim trwa niewzruszenie wizytówka komunistycznego Berlina - betonowa zabudowa Alexanderplatz oraz Wieza Telewizyjna (Fernsehturm). W najstarszej czesci miasta, zwanej Nikolaiviertel znajduja sie sredniowieczne koscioly sw. Mikolaja (Nikolaikirche) z XIII w. i XV-wieczny Marienkirche. Do najslynniejszych muzeów Berlina naleza: Dahlem (kompleks siedmiu muzeów, z najcenniejsza Gemäldegalerie, eksponujaca bezcenne dziela malarstwa europejskiego), Ägyptisches Museum (w palacu Charlottenburg, zawierajace bogata kolekcje sztuki starozytnego Egiptu), Pergamonmuseum (ogromna kolekcja sztuki antycznej i azjatyckiej z oltarzem Zeusa z Pergamonu na czele), Brücke Museum (kolekcja ekspresjonistów), Bauhaus Archiv (dokonania awangardowej grupy artystów z poczatku XX w. w budynku zaprojektowanym przez czlonka grupy – Waltera Gropiusa), Haus am Checkpoint Charlie (historia Muru).

Akwizgran (Aachen):
Miasto w Pólnocnej Nadrenii-Westfalii (240 tys. mieszk.), w poblizu granicy z Belgia i Holandia; osrodek kulturalny i turystyczny. Pierwsza osade na terenie miasta zalozyli Celtowie, kolejna Rzymianie. W Akwizgranie przyszedl na swiat najpotezniejszy wladca Franków - Karol Wielki, który uczynil z miasta swa glówna siedzibe. Blask majestatu monarszego otaczal Akwizgran przez kolejne stulecia - w tutejszej katedrze do I polowy XVI w. koronowanych bylo 32 cesarzy i królów niemieckich. Podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej Akwizgran przylaczony zostal do Francji, zas po klesce Napoleona w 1815 r. znalazl sie w granicach Prus. Chluba miasta jest wzniesiona przez Karola Wielkiego na poczatku IX w. katedra z osmioboczna kaplica palacowa. Swiatynia wyposazona przez fundatora w liczne relikwie z Ziemi Swietej i bedaca miejscem spoczynku jej fundatora, jest od tysiaca lat celem licznych pielgrzymek religijnych i najazdów turystów. Katedra usytuowana jest w srodku urokliwego starego miasta. Centralnym punktem rozleglego rynku (Marktplatz) jest XIV-wieczny ratusz, zbudowany na ruinach palacu Karola. Najcenniejsze muzea miasta to Neue Galerie-Sammlung Ludwig, prezentujace wybitna kolekcje sztuki wspólczesnej oraz muzeum prasowe - Aachens Zeitungsmuseum.

Augsburg:
Miasto polozone w Bawarii (260 tys. mieszk.) na poludniu Niemiec. Liczacy sie osrodek przemyslowy, miasto kongresów i wyzszych uczelni. Augsburg zalozony zostal przez Rzymian w 15 r. p.n.e. Niebawem miasto zostalo wyniesione do rangi stolicy rzymskiej prowincji Raetia et Vindelicia. W V w., juz jako miasto frankonskie, Augsburg stal sie siedziba biskupstwa. W XV w. miasto wyroslo na finansowa i handlowa stolice Niemiec. W 1530 r. ogloszono tu tzw. Augsburskie Wyznanie Wiary - jeden z wazniejszych dokumentów luteranizmu. W XIX i XX w. miala miejsce szybka industrializacja miasta. Najstarszym zabytkiem Augsburga jest pochodzaca z XI w. katedra (Dom). XV-wieczny kosciól Sankt Ulrich und Afra poswiecony jest lokalnym swietym, których groby znajduja sie we wnetrzu swiatyni. Imponujacy ratusz (Rathaus) ze Zlota Sala (Goldene Saal) jest pomnikiem zamoznosci augsburskiego patrycjatu. Interesujacym zabytkiem jest tzw. Fugierówka (Fuggerei) - XVI-wieczne osiedle komunalne dla biedoty miejskiej, otoczone murem i posiadajace wlasny kosciól. Jest ono do dzis zamieszkane przez najubozszych mieszkanców miasta, którzy za wynajem skromnych domków wnosza symboliczne oplaty.

Bonn:
Miasto w Pólnocnej Nadrenii-Westfalli (293 tys. mieszk.); osrodek kulturalny i naukowy. U schylku poprzedniej ery Rzymianie zalozyli na terenie dzisiejszego miasta osade Castra Bonnensia. W XIII w. rozwijajace sie miasto przystapilo do Zwiazku Renskiego. W 1794 r. Bonn zostalo wlaczone do Francji, zas w 1815 r. do Królestwa Prus. Miasto zostalo powaznie zniszczone w czasie II wojny swiatowej, a w 1949 r. zostalo tymczasowa (do zjednoczenia) stolica nowopowstalej RFN. Nieoczekiwane podniesienie do rangi stolicy panstwa spowodowane bylo m.in. tym, ze na przedmiesciach Bonn mieszkal ówczesny kanclerz - Konrad Adenauer. W 1990 r. stolica Niemiec zostala przeniesiona do Berlina, lecz przeprowadzka urzedów i instytucji centralnych potrwa przynajmniej do 2000 r. (choc niektóre wywalczyly prawo funkcjonowania nadal w urokliwym Bonn). Miasto pelne jest pieknych budowli barokowych i rokokowych, wsród których na szczególna uwage zasluguja: ratusz (Rathaus) z konca XVIII w., palac ksiazecy (obecnie siedziba uniwersytetu), Poppelsdorfer Schloß i kosciól jezuitów (Jesuitkirche). Najcenniejszym zabytkiem sredniowiecznego Bonn jest romanska swiatynia sw. Marcina (Münster St. Martin). Najslynniejsze muzeum miasta to Beethoven-Geburtshaus – z pamiatkami po genialnym kompozytorze, który urodzil sie w Bonn w 1770 r.

Brema (Bremen):
Miasto nad Wezera na pólnocy Niemiec (552 tys. mieszk.) i stolica niewielkiego kraju zwiazkowego, obejmujacego, poza Brema, port nad Morzem Pólnocnym - Bremenhaven; duzy osrodek przemyslowy, jeden z najwiekszych w Niemczech portów morskich. Miasto powstalo w czasach monarchii Franków, w 787 r. Karol Wielki zalozyl tu biskupstwo, które mialo znaczny udzial w chrystianizacji pólnocnych Niemiec. Po uzyskaniu przez miasto prawa targowego pod koniec X w. przez kilka stuleci trwal okres rozwoju, wzmocniony przez udzial miasta w zwiazku hanzeatyckim. W 1646 r. Brema uwolnila sie spod wladzy arcybiskupów i uzyskala status wolnego miasta cesarskiego. Po wojnie trzydziestoletniej miasto popadlo w zaleznosc od Szwecji. Stare Miasto skupia sie wokól imponujacego ratusza (Rathaus), znajdujacego sie na rynku (Markt). Fasada XV-wiecznego ratusza przebudowana zostala w stylu renesansu niderlandzkiego. Przed ratuszem stoi liczacy 600 lat pomnik Rolanda, bohatera “Piesni o Rolandzie”. Druga dominante rynku stanowi katedra sw. Piotra (St. Petri Dom), romanska budowla o dwu strzelistych wiezach. Takze na rynku wznosi sie Schütting (doslownie: zsypywac pieniadze), potezny dom cechowy, pochodzacy z XVI w. Obok Schüttinga znajduje sie Böttcherstraße, uliczka z lat 20-tych naszego stulecia, jednorodne dzielo zbudowane w stylu modernistyczno-funkcjonalnym, dzis pelne sklepików z wyrobami bremenskich rzemieslników.

Chemnitz:
Miasto w kraju zwiazkowym Saksonia (265 tys. mieszk.), po Berlinie, Lipsku i Dreznie najwieksze miasto Niemiec Wschodnich, polozone na przedgórzu Rudaw. Duzy osrodek przemyslowy, handlowy, liczace sie centrum kulturalno-naukowe. W poblizu miasta znajduja sie bogate zloza wegla kamiennego. Miasto zalozone zostalo w XII w. na terenie dawnej osady slowianskiej o nazwie Kamienica, skolonizowanej przez Niemców. Prawa miejskie Ckemnitz uzyskalo od 1255 r. W XIV w. w miescie rozwinelo sie tkactwo, potem – w XVIII w. – przemysl bawelniany. Od 1953 r. do upadku Muru Berlinskiego miasto nosilo nazwe Karl-Marx-Stadt.

Drezno (Dresden):
Stolica kraju zwiazkowego Saksonia, polozona malowniczo na obu brzegach Laby (465 tys. mieszk.); glówny osrodek przemyslowy i kulturalny tej czesci Niemiec. Poczatki miasta datowane sa na XIII w., od 1485 r. do konca I wojny swiatowej miasto bylo stolica ksiestwa, a z czasem królestwa Saksonii. Najwiekszy rozkwit Drezna przypadl na koniec XVII i I polowe XVIII w., gdy Saksonia rzadzili Fryderyk August I i jego syn Fryderyk August II (panujacy w Polsce jako August II i August III). Miasto ozdobil wówczas szereg reprezentacyjnych budowli, a imponujaca odbudowa po zniszczeniach wojny siedmioletniej przyczynila sie do okreslenia miasta mianem “Florencji nad Laba”. Historyczne dziedzictwo wieków padlo pod bombami nalotów amerykanskich i brytyjskich w ciagu dwóch dni lutego 1945 r. Za najcenniejszy zabytek miasta uznawany jest rokokowy Zwinger (doslownie: psiarnia) - imponujacy zespól palacowy z XVIII w., mieszczacy Meißner Porzellan Museum (ze zbiorami porcelany ze slynnej manufaktury w pobliskiej Misni) oraz Gemäldegalerie Alter Meister – Galerie Dawnych Mistrzów z bezcenna kolekcja dziel m.in. Rafaela, Tycjana, Velasqueza, Holbeina, Tintoretta. Z kolei w Galerii Nowych Mistrzów (Gemäldegalerie der Neuen Meister), w Albertinum podziwiac mozna prace impresjonistów i ekspresjonistów. Do cenniejszych zabytków barokowo-rokokowego Drezna naleza koscioly: Hofkirche z 85-metrowa wieza - dominujacy w panoramie miasta katolicki kosciól dworski, oraz ewangelicka swiatynia sw. Krzyza (Kreuzkirche). Kosciól Najswietszej Marii Panny (Frauenkirche) jako pamiatka bombardowan sprzed pólwiecza pozostaje nadal w ruinie.

Düsseldorf:
Stolica landu Pólnocna Nadrenia-Westfalia (575 tys. mieszk.) i zaglebia Ruhry; wielki osrodek biznesu, siedziba wielu czolowych koncernów przemyslowych i jeden z symboli niemieckiego “cudu gospodarczego”. Zyskawszy prawa miejskie przed ponad 700 laty, Düsseldorf zawdziecza swa obecna pozycje intensywnemu uprzemyslowieniu w ostatnim stuleciu. Do cenniejszych pamiatek przedindustrialnego Düsseldorfu naleza: XVI-wieczny ratusz (Rathaus), gotycki kosciól sw. Lamberta (St. Lambertus) z XIII w. i palacyk mysliwski (Schloß Jägerhof) z XVIII w., mieszczacy obecnie muzeum J. W. Goethego. Inny wielki poeta niemiecki, urodzony w Düsseldorfie - Heinrich Heine, uhonorowany jest dzialalnoscia instytutu jego imienia, prowadzacego badania nad zyciem i twórczoscia poety. W pobliskim Kaiserwerth znajduja sie ruiny zamku cesarskiego.

Frankfurt nad Menem (Frankfurt am Main):
Najwieksze miasto kraju zwiazkowego Hesja (660 tys. mieszk.). Frankfurt jest finansowym centrum Niemiec, wielkim osrodkiem przemyslowym i wystawienniczym (slynne Miedzynarodowe Targi Ksiazki). Frankfurt uchodzi za najbardziej zamerykanizowane, a takze najbardziej zagrozone przestepczoscia ze wszystkich miast kraju. Tu zbudowano najwiekszy dworzec kolejowy XIX w., tutaj takze znajduje sie drugi obecnie port lotniczy Europy (Rhein-Main). Poczatki miasta wiaza sie z obecnoscia Rzymian, którzy zalozyli na tym terenie obóz warowny. W czasach Karola Wielkiego zwolano do Frankfurtu synod, a po podziale panstwa miasto obrano na stolice cesarstwa wschodnio-frankonskiego i tu dokonywano wyboru królów niemieckich (a od 1562 r. koronowano cesarzy). Od II polowy XIV w. Frankfurt byl wolnym miastem cesarskim, zyskujac u schylku XVI w. range najwazniejszego osrodka finansowego Europy. W 1866 r., w rezultacie tzw. wojny niemieckiej, Frankfurt wlaczono do Prus. Bombardowania ostatniej wojny powaznie uszkodzily miasto, które nastepnie zostalo czesciowo odbudowane. Za najwazniejszy obiekt historycznej czesci miasta uchodzi ratusz (Rathaus) zwany Römer (Rzymianin), powstaly na poczatku XV w. z przebudowanych kamienic. Nad starym miastem góruje XIII-wieczna katedra sw. Bartlomieja (Dom Sankt Bartholomäus), przez ponad 200 lat miejsce koronacji cesarskich. Potege miasta w sredniowieczu przypominaja koscioly sw. Leonarda (Sankt Leonhard) i sw. Mikolaja (Sankt Nicolai) oraz Leinwandhaus (sukiennice). W Historisches Museum prezentowane sa wystawy, obrazujace dzieje miasta i calego kraju. Goethe-Haus eksponuje pamiatki i dokumenty zwiazane ze slynnym poeta, urodzonym we Frankfurcie.

Hamburg:
Miasto na pólnocy Niemiec (1702 tys. mieszk.), polozone u ujscia Laby i Alsteru do Morza Pólnocnego; wielki port morski i rzeczny, osrodek przemyslu, kulturalne centrum pólnocnych Niemiec, siedziba licznych banków i koncernów, stolica niemieckich mass-mediów. Hamburg, zalozony w 808 r. przez Karola Wielkiego, przezywal przez nastepne stulecia nieprzerwany okres rozwoju i prosperity. W 1241 r., po podpisaniu umowy o wspólnej ochronie przed piratami z Lubeka i Brema, Hamburg zapoczatkowal stworzenie zwiazku miast hanzeatyckich. W 1510 r. Hamburg uzyskal status wolnego miasta. Zniszczenia wojny trzydziestoletniej znacznie spowolnily rozwój miasta, lecz umowa handlowa z 1783 r., zawarta z nowopowstalymi Stanami Zjednoczonymi dala nowy impuls do rozwoju miasta. Dla setek tysiecy emigrantów udajacych sie do USA, Hamburg byl ostatnim europejskim przystankiem. Bedac glówna baza niemieckich U-bootów w czasie ostatniej wojny, miasto bylo celem licznych bombardowan alianckich. Odbudowane, stracilo bezpowrotnie charakter miasta zabytkowego. Wsród niezbyt licznych zabytków uwage zwracaja: olbrzymi kosciól sw. Michala (Große Michaelkirche) z XVIII w., kosciól sw. Jakuba (St. Jakobikirche) z cennymi organami Arp-Schittger oraz XII-wieczny kosciól sw. Piotra (St. Petrikirche). Nad sródmiesciem miasta góruje kopula gigantycznego XIX-wiecznego ratusza, a niedaleko od niego znajduje sie ponura pamiatka bombardowan wojennych - ruiny kosciola sw. Mikolaja (St. Nikolaikirche). Z kilkudziesieciu muzeów, majacych swe siedziby w miescie na szczególna uwage zasluguja: Hamburski Pawilon Sztuki (Hamburger Kunsthalle), gdzie eksponowane sa dziela artystów wspólczesnych, Museum für Kunst und Gewerbe z kolekcja dziel sztuki i wyrobów rzemieslniczych z Egiptu, Rzymu i krajów azjatyckich oraz Muzeum Sztuki Erotycznej.

Hanower (Hannover):
Miasto w srodkowej czesci Niemiec i stolica kraju zwiazkowego Dolna Saksonia (525 tys. mieszk.); wielki osrodek przemyslu i wazne centrum handlowe (Messegelände zajmuja obszar ponad 1 km2 i jest tam organizowanych okolo 50 duzych imprez targowych rocznie). W XIII w. Hanower uzyskal prawa miejskie, dwa wieki pózniej wstapil do zwiazku miast hanzeatyckich, w 1692 r. stal sie stolica ksiestwa. Po zajeciu miasta przez Prusy w 1866 r. mial miejsce szybki rozwój przemyslu. W wyniku bombardowan alianckich pod koniec II wojny swiatowej miasto zostalo prawie calkowicie zburzone. Odbudowe miasta ze zniszczen uznano za wzorcowa. Stare Miasto (Altstadt) skupia sie wokól rynku (Markt) i kosciola targowego (Marktkirche). Do cenniejszych obiektów starówki naleza takze: XV-wieczny stary ratusz (Altes Rathaus), gotycki kosciól sw. Krzyza (Kreutzkirche). W centrum miasta, nad stawem Maschsee, stoi potezny, neorenesansowy Nowy Ratusz (Neues Rathaus), pochodzacy z poczatku XX w. Nieopodal Starego Miasta znajduje sie dzielnica Herrenhausen z pozostalosciami XVII-wiecznego palacu (Galeriegebäude), gdzie prezentowane sa cenne zbiory malarstwa, mebli, porcelany, oraz olbrzymi park barokowy, pelen labiryntów, tarasów kwiatowych (znajduje sie tam najwyzsza w Europie fontanna ogrodowa). Sprengel Museum posiada wspaniala kolekcje dziel sztuki wspólczesnej, a Niedersächsisches Landesmuseum zbiory malarstwa i interesujacy dzial etnograficzny.

Heidelberg:
Miasto w Badenii-Wirtembergii (135 tys. mieszk.); duze centrum turystyczne (którego magnesem jest najstarszy uniwersytet na terenie Niemiec, zalozony w 1386 r.), siedziba licznych instytutów naukowych, miasto festiwali i targów. Pierwsza osade zalozyli na terenie dzisiejszego Heidelbergu Celtowie (okolo IV-II w. p.n.e.). Rzymianie zbudowali tu twierdze, most i swiatynie. Od XIII w. do 1720 r. miasto bylo siedziba rodu Wittelsbachów i stolica Palatynatu. Jako jedno z nielicznych miast niemieckich, Heidelberg uniknal zniszczen wojennych, a po wojnie znajdowala sie tu kwatera glówna sil zbrojnych USA w Europie. Ponad miastem góruje Heidelberger Schloß – gotycko- renesansowy palac, wznoszony prawie 500 lat, poczawszy od XIII w. Centrum starego miasta stanowi rynek (Marktplatz) z gotyckim kosciolem sw. Ducha (Heiliggeistkirche) z XIV w., XVI-wiecznym renesansowym palacem Hotel zum Ritter i ratuszem (XVIII w.). Na Placu Uniwersyteckim (Universitätsplatz) znajduje sie gmach Alte Universität, nieopodal w Kurpfälzisches Museum ogladac mozna dziela dawnych mistrzów malarstwa i rzezby, a takze szczeke Homo Heidelbergensis (jednego z najstarszych przedstawicieli rodzaju ludzkiego). Najpiekniejszym kosciolem gotyckim jest swiatynia jezuicka (Jesuitenkirche). Na uwage zasluguja mosty na Neckarze – Stary (Alte Brücke) z Brama Karola (Karlstor) i Karl-Theodor Brücke. W zamku ogladac mozna najwieksza w swiecie beczke na wino oraz zwiedzac muzeum aptekarstwa (Apotheken-museum).

Karlsruhe:
Miasto w Badenii-Wirtembergii (275 tys. mieszk.); siedziba Trybunalu Konstytucyjnego RFN, wazny osrodek przemyslowy i kulturalny, siedziba wyzszych uczelni. Karlsruhe nie ma tak dlugiej historii jak wiele miast Niemiec. Powstalo okolo 1715 r. wokól rezydencji (Schloß), zbudowanej w otoczeniu parku angielskiego przez margrabiego von Baden-Durlach. Do 1945 r. Karlsruhe bylo stolica Badenii. Po dotkliwych zniszczeniach wojennych miasto zostalo odbudowane. Najstarsza czesc miasta zachowala oryginalne barokowe zalozenie urbanistyczne, zachowalo sie tez wiele interesujacych przykladów architektury klasycystycznej z poczatku XIX w. (m.in. ratusz, kosciól ewangelicki Stadtkirche i katolicki Stadtpfarrkirche). W latach 20-tych XX w. zbudowano w Karlsruhe osiedle mieszkaniowe, zaprojektowane w stylu funkcjonalnym przez Waltera Gropiusa. W odbudowanym palacu margrabiego znajduje sie obecnie muzeum Badenii (Badisches Landesmuseum).

Kassel:
Miasto w Hesji (195 tys. mieszk.); duzy osrodek przemyslu, liczace sie centrum sztuki wspólczesnej (wystawa “Documenta”). Miasto znane bylo od poczatku X w. jako Chasella, prawa miejskie uzyskalo w 1180 r., od XIII w. bylo wlasnoscia hrabiów heskich. W 1866 r. miasto stalo sie stolica prowincji Hesja-Nassau w granicach Prus. W XIX w. w Kassel mial miejsce szybki rozwój przemyslu. Bombardowania z konca II wojny swiatowej niemal doszczetnie zniszczyly sródmiescie Kassel. Chluba miasta jest rezydencja Schloß Wilhelmshöhe, klasycystyczny palac z XVIII w. Znajduje sie on w otoczeniu parku krajobrazowego pelnego kaskad, fontann, grot, ruin i akweduktów. W poblizu rezydencji ksiazat heskich umiejscowione sa tez inne palacyki: rokokowy Wilhelmsthal i Sababurg, zwany zamkiem Spiacej Królewny. W miescie zwiedzac mozna kilka gotyckich swiatyn. W Landesmuseum eksponowane sa zbiory astronomiczne. Grimm-museum zgromadzilo pamiatki po braciach Grimm - autorach bajek, którzy zyli i tworzyli w Kassel. Neue Gemäldegalerie prezentuje kolekcje malarstwa niemieckiego.

Kolonia (Köln):
Miasto w Pólnocnej Nadrenii-Westfalii, polozone nad Renem (963 tys. mieszk.); osrodek przemyslu, handlu, miasto slynace z produkcji “eau de Cologne” (wody kolonskiej), zamilowania do rozrywki i najhuczniej w Niemczech swietowanego karnawalu, którego kulminacja jest pochód przebieranców przeciagajacy przez miasto 11 listopada kazdego roku. Miasto zalozyli Rzymianie w 48 r. p.n.e., a w VIII w. z nadania Karola Wielkiego uzyskalo ono range stolicy arcybiskupstwa. W sredniowieczu Kolonia rozwijala sie takze dzieki krzyzujacym sie tu traktom handlowym i istnieniu (od 1388 r.) uniwersytetu. W XIX w., po wejsciu w sklad królestwa pruskiego miasto przezywalo okres intensywnej industrializacji. W wyniku bombardowan pod koniec II wojny swiatowej Kolonia zostala zburzona w 90%. Nieznacznie tylko zniszczona zostala najslynniejsza budowla miasta - gotycka katedra (Kölner Dom), której budowa, rozpoczela sie pod koniec XIII w. i ciagnela przez kolejne 600 lat. Olbrzymia budowla, której wieze wznosza sie na wysokosc 156 m (najwyzszy kosciól na swiecie) dominuje w panoramie miasta. W katedrze znajduje sie Drei-königsschrein - sarkofag rzekomo kryjacy relikwie trzech medrców, którzy przyniesli Jezusowi dary do stajenki betlejemskiej, najwiekszy relikwiarz swiata katolickiego, najstarszy z istniejacych (ponad tysiacletni) krucyfiks i bezcenny skarbiec. Na jednej z wiez znajduje sie Wielki Piotr (Der große Peter), najciezszy z uzywanych na swiecie dzwonów. W cieniu katedry pozostaja inne swiatynie miasta: kosciól sw. Marcina (St. Martin) z XII w., kosciól sw. Andrzeja (St. Andreas), kosciól sw. Gereona (St. Gereon), podobnie jak dwa poprzednie, przyklad architektury romanskiej. Na rynku starego miasta (Alter Markt) znajduje sie XIV-wieczny ratusz (Alter Rathaus), nieopodal najstarszy kosciól miasta Sankt Maria im Kapitol, wzniesiony w VII w. na ruinach dawnej rzymskiej swiatyni, poswieconej bóstwom poganskim. Do najciekawszych sposród licznych muzeów miasta naleza: Römische-Germanisches Museum z pamiatkami po obecnosci Rzymian na tym terenie, Wallraf-Richartz Museum eksponujace dziela sztuki od sredniowiecza do konca XIX w. (m.in. prace impresjonistów), oraz Ludwig-Museum z cennymi zbiorami malarstwa wspólczesnego.

Lipsk (Leipzig):
Najwieksze miasto kraju zwiazkowego Saksonia (470 tys. mieszk.), i drugie, po Berlinie, Niemiec Wschodnich. Duzy osrodek przemyslu, jeden z wazniejszych centrów handlu (Targi Lipskie), osrodek kultury i nauki z kilkusetletnia tradycja. W X w. Lipsk byl mala slowianska osada. W XII w. zbudowano tu niemiecka osade handlowa. Do XV w. miasto podlegalo wladcom Saksonii, nastepnie uzyskalo status wolnego miasta cesarskiego. W XVII w. Lipsk ucierpial w wyniku dzialan wojny trzydziestoletniej, w 1813 r. nieopodal miasta rozegrala sie “Bitwa Narodów”, zakonczona kleska wojsk Napoleona i smiercia jednego z wodzów - ks. Józefa Poniatowskiego. Pod koniec ostatniej wojny miasto podzielilo los innych metropolii niemieckich, ciezko bombardowanych przez wojska alianckie. W okresie powojennym odbudowano nieliczne fragmenty przedwojennego Lipska. Na rynku starego miasta (Markt) znajduje sie renesansowy ratusz (Altes Rathaus), nieopodal niego budynek wagi (Alte Waage). Takze na rynku, wsród renesansowych kamieniczek znajduje sie wzniesiony w tym samym stylu Dom Królewski (Königshaus). Obok rynku, na placu zwanym Naschmarkt (targ lakoci) stoi XVII-wieczny gmach gieldy (Handelsbörse) oraz pomnik zwiazanego z miastem Gothego. W kosciele sw. Tomasza znajduje sie grób J. S. Bacha, który pracowal tu jako kantor. W Lipsku urodzil sie inny wielki kompozytor niemiecki – Richard Wagner, zas dyrektorem orkiestry w tutejszym domu cechowym (Gewandhausorchester) byl przez kilkanascie lat Feliks Mendelsohn Bartholdy. W Johann-Sebastian-Bach- Museum podziwiac mozna pamiatki po wybitnym kompozytorze. Museum der “Runden Ecke”, w niegdysiejszej siedzibie sluzb specjalnych NRD – Stasi dokumentuje dzialalnosc tej instytucji.

Moguncja (Mainz):
Stolica kraju zwiazkowego Nadrenia-Palatynat (175 tys. mieszk.); duzy osrodek turystyczny i kulturalny. Jedno z najstarszych miast Niemiec, zalozone przez Celtów okolo 40 r. p.n.e. W nastepnym wieku Moguncja (Mogontiacum) zostala stolica rzymskiej prowincji Germania Superior. Od 745 r. miasto jest siedziba arcybiskupa. U schylku XVIII w. miasto zajeli Francuzi. Najslynniejszym zabytkiem miasta jest potezna romanska katedra pod wezwaniem swietych Marcina i Stefana (Dom Sankt Martin und Stephan), zbudowana w XI w. z czerwonego piaskowca. Inne zabytki grupuja sie, podobnie jak katedra, na Starym Miescie (Altstadt). Najcenniejsze z nich to m.in.: gotycki kosciól sw. Kwintyna (Sankt Quintin) z barokowym wyposazeniem, barokowe swiatynie Sankt Peter i Sankt Ignatz. W gotyckim kosciele sw. Stefana (Sankt Stephankirche) podziwiac mozna calkiem wspólczesne blekitne witraze Marca Chagalla. W Moguncji okolo 1400 r. przyszedl na swiat wynalazca druku Jan Gutenberg, któremu poswiecone jest muzeum (Gutenberg-museum) w kamienicy zwanej Haus zum Römischen Kaiser. W palacu ksiazecym (Kurfürstlisches Schloß) miesci sie muzeum historii rzymsko-germanskiej (Römisch-Germanisches Zentralmuseum).

Monachium (München):
Stolica Bawarii i najwieksze miasto poludniowych Niemiec (1256 tys. mieszk.), uwazane takze za jedno z najpiekniejszych w kraju. Monachium jest wielkim centrum przemyslu (produkowane sa tu m.in. samochody BMW) ale takze osrodkiem kultury i nauki o znaczeniu miedzynarodowym. Miasto jest niemiecka stolica ksiazki, slynie ze swych wytwórni filmowych, tworzonej tu mody i, byc moze najbardziej, z piwa (najslynniejsze swieto piwoszy na swiecie - Oktoberfest odbywa sie w Monachium pod koniec pazdziernika kazdego roku). Miasto powstalo w XII w. u podnóza istniejacego tu zamku i klasztoru (stad nazwa - bei den Mönchen - przy mnichach). W polowie XIII w. miasto stalo sie siedziba rodu von Wittelsbach i bylo przez kolejne stulecia swiadkiem kariery przedstawicieli tej dynastii. Od czasów napoleonskich Monachium bylo stolica królestwa Bawarii. Centralnym punktem miasta jest Marienplatz z XV-wiecznym ceglanym kosciolem NMP (Frauenkirche) o wysokich, cebulowatych wiezach. Wsród licznych budowli sakralnych Monachium, podkreslajacego swe przywiazanie do katolicyzmu na szczególna uwage zasluguja: kosciól sw. Piotra (Peterskirche) z XI w., jezuicki kosciól sw. Michala (Michaelskirche), kryjacy w swej krypcie nagrobek najslynniejszego króla Bawarii - Ludwika II oraz Asamkirche - prywatny kosciól rodziny architektów Asam. Atrakcja neogotyckiego Nowego Ratusza (Neues Rathaus) jest grajacy zegar, zwany Glockenspiel. XIX-wieczne Maximilium powstalo jako siedziba bawarskiego parlamentu. Najslynniejszym z licznych palaców monachijskich jest wzniesiony w II polowie XVII w imponujacy, barokowy Schloß Nymphenburg, niegdys rezydencja królów Bawarii. Monachium jest miastem muzeów. Museum für Wissenschaft und Technologie jest poswiecone zagadnieniom nauki i techniki. Glypthotek eksponuje dziala sztuki antycznej. Alte Pinakothek przyciaga milosników sztuki jedna z cenniejszych swiatowych kolekcji malarstwa XIV-XVIII w. Neue Pinakothek prezentuje zbiory malarstwa ostatnich dwu stuleci. Na wizyte zasluguja liczne parki miasta m.in. Ogród Botaniczny z cennymi okazami flory oraz Englischer Garten.

Münster:
Miasto w kraju zwiazkowym Nadrenia-Pólnocna Westfalia (265 tys. mieszk.), polozone nad kanalem Dortmund-Ems; liczace sie centrum przemyslowe i osrodek kulturalno-naukowy. Okolo 800 r. Karol Wielki zalozyl na terenie Münsteru gród i biskupstwo. Prawa miejskie miasto uzyskalo przed 1137 r. Okolo 1535 r. miasto opanowane zostalo przez anabaptystów (tzw. komuna münsterska) W 1648 r. podpisano tu pokój westfalski, konczacy wojne trzydziestoletnia. W miescie znajduja sie liczne zabytki (np. romansko-gotycka katedra z XII-XIV w., gotyckie i barokowe koscioly z XIV-XVIII w., gotycki ratusz (Rathaus ), kamienice z XVI-XVIII w., oraz póznobarokowy palac arcybiskupi z XVIII w., mieszczacy obecnie uniwersytet.

Norymberga (Nürnberg):
Najwieksze miasto Frankonii (499 tys. mieszk.), stanowiacej czesc Bawarii; jedno z wiekszych centrów handlowych Niemiec, liczacy sie osrodek przemyslowy. Miasto slynie ze swych tradycyjnych wyrobów cukierniczych (pierników, marcepanów i ciastek zwanych “Spekulatius”), drewnianych ozdób zdobiacych bozonarodzeniowe choinki w calych Niemczech oraz “prawdziwych norymberskich kielbasek”. Z mroków historii Norymberga wylonila sie w X w., by w 1356 r. zyskac zaszczytny tytul stolicy Swietego Cesarstwa Niemieckiego Narodu Niemieckiego. W XV i XVI w. miasto stalo sie osrodkiem handlu i sztuki o znaczeniu miedzynarodowym. W Norymberdze tworzyl malarz i grafik Albrecht Dürer, rzezbiarz Wit Stwosz (Veit Stoß) oraz Martin Behaim i Regiomontanus, którzy skonstruowali pierwszy globus. Koniec swietnosci miasta przypieczetowala wojna trzydziestoletnia, a w 1806 r. Norymberga, majaca dotad status wolnego miasta, weszla w sklad Bawarii. Jako symbol dawnej potegi Niemiec, miasto bylo od 1927 r. swiadkiem ogromnych zjazdów nazistów (od 1933 do 1938 r. – zjazdów NSDAP). Tu tez – na gruzach zbombardowanego przez aliantów miasta – odbyl sie w 1946 r. proces zbrodniarzy hitlerowskich. Po zniszczeniach wojennych znaczna czesc miasta odzyskala swa poprzednia swietnosc. Ponad miastem góruje kompleks trzech budowli zamkowych, skladajacy sie zamku cesarskiego (Kaiserburg) zamku burgrabiego (Burggrafenburg) i zamku miejskiego (Stadtburg). Na rynku staromiejskim (Hauptmarkt) wznosi sie renesansowy ratusz (Rathaus) oraz dwa gotyckie koscioly - sw. Sebalda (Sebaldskirche) z grobem swietego patrona i kosciól Najswietszej Marii Panny (Frauenkirche), z figurkami siedmiu ksiazat, skladajacych hold cesarzowi, które pojawiaja sie kazdego dnia w poludnie na zegarze w portalu swiatyni. Nieopodal rynku, za rzeka Pegnitz wznosi sie kolejny przyklad architektury gotyckiej – kosciól sw. Wawrzynca (St. Lorenz) z imponujacym tabernakulum oraz piekna rzezba Wita Stwosza – Englischer Gruß. W cennej kamienicy patrycjuszowskiej Fembo-Haus miesci sie Muzeum Miejskie (Stadtmuseum), nieopodal zamku cesarskiego - Muzeum Narodowe (Germanisches Nationalmuseum) ze zbiorami dziel Dürera, Cranacha i Stwosza, zas Albrecht Dürer Haus prezentuje prace i pamiatki zwiazane z artysta.

Ratyzbona (Regensburg):
Miasto w Bawarii (120 tys. mieszk.), osrodek naukowy i przemyslowy, duze centrum turystyczne. Obok starej celtyckiej osady Radasbona Marek Aureliusz zalozyl w 179 r. obóz Castra Regina. W 535 r. Bawarowie zbudowali tu zamek, uzytkowany pózniej przez Franków. W 739 r. zalozono w miescie biskupstwo. Od 1245 r. Ratyzbona byla wolnym miastem cesarskim, od 1686 r. do czasów napoleonskich obradowal tu parlament Rzeszy, od 1803 r. miasto znajdowalo sie w granicach Bawarii. Nad Ratyzbona wznosi sie majestatyczna katedra sw. Piotra (Dom Sankt Peter) zbudowana w XIII w., a nieopodal niej liczacy 800 lat kamienny most (Steinerne Brücke). W gotyckim ratuszu (Altes Rathaus), w salach w których obradowala niegdys Rada Cesarska znajduje sie Reichstags-Museum. Ciekawostka Ratyzbony sa sredniowieczne wieze mieszkalne, mierzace do 30 m wysokosci. Z XII w. pochodzi cenny kosciól sw. Jakuba (Kirche Sankt Jakob), barokowy kosciól benedyktynów (Sankt Emmeram) wzniesiono na fundamentach swiatyni z VIII w. Pochodzacy z poczatku XIX w. Schloß, byl siedziba ksiazecego rodu Thurn und Taxis.

Saarbrücken:
Stolica kraju zwiazkowego Saara (190 tys. mieszk.), lezaca nad rzeka Saara w poblizu granicy z Francja; najwazniejszy osrodek przemyslowy i wydobywczy (wegiel kamienny) Zaglebia Saary, osrodek naukowy i kulturalny. Miasto powstalo w 1909 r. z polaczenia starego Saarbrücken (zalozonego w X w.) z pobliskimi miejscowosciami St. Johann i Malstatt-Burbach. W miescie zachowal sie szereg zabytkowych budowli (m.in. gotyckie i barokowe koscioly z XIII-XVIII w.), barokowy ratusz (Rathaus) oraz kamienice z XVII i XVIII w.

Stuttgart:
Stolica kraju zwiazkowego Badenia-Wirtembergia i najwieksze miasto (595 tys. mieszk.) poludniowo-zachodniej czesci Niemiec; duze centrum handlu i przemyslu, slynace z produkowanych tu samochodów Mercedes i Porsche. W pobliskim Bad Canstatt znajduja sie drugie co do wielkosci zródla wody mineralnej w Europie, dostarczajace okolo 20 mln litrów dziennie, w miescie produkuje sie tez wysmienite wina. Poczatki miasta datuje sie na X w. Od 1320 r. Stuttgart byl siedziba hrabiów von Württemberg, od XV w. stolica ksiestwa, zas od 1806 r. do zjednoczenia Niemiec przez Bismarcka - królestwa Wirtembergii. Pod koniec II wojny swiatowej, za sprawa bombardowan alianckich, Stuttgart zostal niemal calkowicie zmieciony z powierzchni ziemi. Dzis miasto laczy cechy wielkiego osrodka przemyslowego i uzdrowiska, pelnego obszernych parków, winnic, stref dla pieszych i sciezek rowerowych. Do najcenniejszych zabytków sredniowiecznego Stuttgartu naleza: pochodzacy z konca XIII w. kosciól klasztorny (Stifskirche) i XIV-wieczny Stary Palac (Altes Schloß). Wsród licznych palaców wzniesionych od czasu nadania miastu rangi stolicy ksiestwa uwage zwraca imponujacy XVIII-wieczny Nowy Palac (Neues Schloß). Galeria Panstwowa w Stuttgarcie (Staatsgalerie Stuttgart) eksponuje prace sztuki wspólczesnej (m.in. Picassa, Kandinsky’ego i Dalego).

Würzburg:
Miasto w landzie Bawaria, polozone nad Menem (120 tys. mieszk.), duze centrum przemyslu, osrodek produkcji win. Poczatki miasta wiaza sie z zabudowa wzgórza Leisenberg. Juz w VIII w. p.n.e. na miejscu miasta powstala pierwsza osada, trzy wieki pózniej osiedlili sie na tym terenie Celtowie, a w VII w. zbudowano zamek wladców frankonskich. W 741 r. zalozone zostalo biskupstwo, zas okolo 1000 r. rozwinelo sie wokól niego miasto. Pod koniec ostatniej wojny miasto zostalo calkowicie prawie calkowicie zniszczone. Najslynniejsza budowla Würzburga jest pochodzacy z poczatku XVIII w. rokokowy palac Residenz (rezydencja biskupów), gdzie podziwiac mozna najwieksze na swiecie malowidlo – plafon w olbrzymiej klatce schodowej, stworzony przez Wlocha Giovanniego Tiepolo. Malowidla i oltarz autorstwa tego artysty znajduja sie takze w barokowym Hofkirche, swiatyni polozonej obok palacu. Wybitnymi przykladami renesansu jest budynek uniwersytetu (Alte Universität) wraz z kosciolem. Cennymi zabytkami sztuki romanskiej jest katedra (Dom) i Neumünster z barokowa fasada i grobem sw. Kiliana. Na rynku (Marktplatz) zwraca uwage pochodzaca z póznego gotyku – Marienkapelle (Kaplica maryjna) i rokokowy Haus zum Falken. Ponad miastem wznosi sie twierdza Marienburg, mieszczaca Fürstenbau Museum ze zbiorami malarstwa niemieckiego i zabytkowych mebli.